Bài 1: VĂN HOÁ SOI ĐƯỜNG CHO DÂN TỘC TIẾN VÀO KỶ NGUYÊN MỚI
Kế thừa và phát triển tư duy, nhận thức, lý luận về văn hóa, Đảng đã đặt văn hóa ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển quốc gia, xác định văn hóa không chỉ là “nền tảng”, mà còn là “trụ cột” phát triển, cùng với chính trị, kinh tế, xã hội cấu thành hệ thống trụ đỡ bền chắc của quốc gia. Văn hóa giữ vai trò “hệ điều tiết”, dẫn dắt sự phát triển dân tộc, vì hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.
Chủ tịch Hồ Chí Minh - lãnh tụ thiên tài của Đảng và dân tộc ta, không chỉ là người mở đường cho cách mạng Việt Nam mà còn đặt nền móng, hình thành đường lối, quan điểm của Đảng ta về phát triển văn hóa, con người Việt Nam. Ngay từ rất sớm, Người đã đưa ra một định nghĩa toàn diện, sâu sắc về văn hóa, coi văn hóa là tổng hòa các phương thức sinh hoạt và biểu hiện của con người nhằm đáp ứng nhu cầu sinh tồn và phát triển.
Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định một cách hệ thống: Văn hóa bao gồm toàn bộ những sáng tạo và phát minh của con người từ ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng… Đó không chỉ là nhận thức mang tính lý luận, mà còn là sự định hình nền tảng cho đường lối văn hóa của Đảng.
Người viết: “Văn hóa là sự tổng hợp mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”. Khái niệm văn hóa mà Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu ra đã khái quát nội dung rộng nhất của phạm trù văn hóa, bao hàm các hoạt động vật chất và tinh thần của con người cùng với các giá trị mà con người sáng tạo ra nhằm đáp ứng lẽ sinh tồn, đồng thời cũng là mục đích sống của loài người.
Theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, văn hóa là mục tiêu của cách mạng Việt Nam. Cả cuộc đời Người phấn đấu cho mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Nội dung xây dựng chủ nghĩa xã hội bao gồm chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Mục tiêu đó - nhìn một cách tổng quát là quyền sống, quyền sung sướng, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc của Nhân dân.
Cống hiến của Người trong giải phóng và phát triển văn hóa Việt Nam còn thể hiện trong việc đưa ra những định hướng lớn để xây dựng nền văn hóa dân tộc. Đặc biệt, tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định một chân lý về vai trò to lớn của văn hóa đối với sự xây dựng và bảo vệ Tổ quốc: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”.
Chính từ đây, tư tưởng của Người đã khai sáng, dẫn lối soi đường cho sự phát triển nền văn hóa dân tộc trong thời đại Hồ Chí Minh. Trong tư tưởng của Người, văn hóa vừa đóng vai trò dẫn dắt, là sức mạnh nội sinh và nền tảng tinh thần to lớn cho sự phát triển của dân tộc, vừa là mục tiêu, vừa là động lực để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Tư tưởng của Người khẳng định rõ: Văn hóa không đứng ngoài đời sống, mà thấm sâu vào mọi lĩnh vực, nâng cao dân trí, bồi đắp tinh thần dân tộc, tạo nên sức mạnh đoàn kết - yếu tố quyết định mọi thắng lợi của cách mạng.
Kế thừa và phát triển sáng tạo tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng ta trong chặng đường 75 năm kể từ Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 2021, cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh: Văn hóa là những gì tinh hoa, tinh túy nhất, kết tinh thành các giá trị cao đẹp, nhân văn, tiến bộ. Đồng thời khẳng định, văn hóa làm nên hồn cốt dân tộc, “văn hóa còn thì dân tộc còn, mất văn hóa là mất dân tộc”. Những chỉ đạo có ý nghĩa như lời hiệu triệu của cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã khơi dậy khát vọng chấn hưng và phát triển văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, trực tiếp góp phần củng cố tiền đề lý luận của Đảng ta có những quyết sách chiến lược về văn hóa trong kỷ nguyên phát triển mới.
Sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của Đảng ta về văn hóa tiếp tục được đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm kế thừa và làm rõ, tạo tiền đề quan trọng trong định hình tư duy chiến lược của Đảng về phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới. Tại Lễ kỷ niệm 80 năm truyền thống ngành văn hóa, đồng chí đã nhấn mạnh tư tưởng chỉ đạo quan trọng: “Văn hóa càng phải đi trước một bước, soi đường, dẫn dắt, bồi đắp bản lĩnh, củng cố niềm tin, hình thành năng lực mềm quốc gia”.
Với tinh thần hành động triệt để, quyết tâm cao độ và tầm nhìn chiến lược, đồng bộ với các lĩnh vực then chốt của đất nước, tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế Nhà nước và Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, nhắc đến tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định, lời dạy ấy đến hôm nay càng cho thấy văn hóa không chỉ đồng hành với phát triển, mà văn hóa phải đứng ở “vị trí dẫn đường”, là nền tảng định hình chất lượng con người và chất lượng quốc gia, là nền văn hóa hướng tới con người, là nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh, kết tinh trí tuệ Việt Nam và là động lực dẫn dắt sự phát triển dân tộc, độc lập, tự chủ, tự cường.
Nhận thức rõ vị trí, vai trò của văn hóa, trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn đặc biệt quan tâm, chú trọng lãnh đạo, chỉ đạo, kịp thời ban hành những chủ trương, quyết sách phù hợp nhằm xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Ngay từ Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng năm 1930, vấn đề phải phát triển văn hóa của dân tộc đã được đề cập. Đến năm 1943, trong hoàn cảnh chưa giành được chính quyền, Đảng ta đã thông qua “Đề cương về văn hóa Việt Nam”, trong đó xác định ba mặt trận quan trọng của cách mạng nước ta là chính trị, kinh tế và văn hóa; chủ trương phát triển nền văn hóa Việt Nam với các đặc trưng: Dân tộc - Khoa học - Đại chúng. “Đề cương về văn hóa Việt Nam” ra đời đã kịp thời đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi của thực tiễn cách mạng.
Từ Đề cương về văn hóa Việt Nam đến các nghị quyết quan trọng qua các kỳ Đại hội, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991), Cương lĩnh bổ sung, phát triển (năm 2011), các nghị quyết chuyên đề về văn hóa, văn học, nghệ thuật và gần đây là các mục tiêu, định hướng được xác định trong Văn kiện Đại hội XIV là con đường nhất quán, kiên định và không ngừng đổi mới, sáng tạo tư duy lý luận của Đảng về phát triển văn hóa. Con đường đó khẳng định tư duy và nhận thức lý luận của Đảng về phát triển văn hóa ngày càng được hoàn thiện theo hướng toàn diện, hiện đại và hội nhập.
“Đề cương về văn hóa Việt Nam” xác định ba mặt trận quan trọng của cách mạng nước ta là chính trị, kinh tế và văn hóa cùng các đặc trưng: Dân tộc - Khoa học - Đại chúng (Ảnh: Báo Nhân Dân)
Đất nước vào kỷ nguyên phát triển mới, đồng bộ với Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã tổng kết thực tiễn, kế thừa và phát triển tư duy lý luận của Đảng, đề ra hệ thống quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp đột phá phát triển văn hóa đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đất nước, để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh mềm quốc gia.
Nghị quyết số 80-NQ/TW khẳng định một bước phát triển quan trọng về tư duy chiến lược: Văn hóa không chỉ là “nền tảng”, mà còn là “trụ cột” phát triển, cùng với chính trị, kinh tế, xã hội cấu thành hệ thống trụ đỡ bền chắc của quốc gia. Văn hóa chính là “hệ điều tiết”, thấm sâu vào mọi nền tảng tinh thần, động lực nội sinh quyết định sự hưng thịnh của đất nước.
Truyền đạt tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế Nhà nước và Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, đồng chí Trịnh Văn Quyết, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương nêu rõ: Các nghị quyết trước đây đều xác định “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội”. Điều đó đúng khi xác định văn hóa thuộc thượng tầng kiến trúc mà sản phẩm của nó mang giá trị tinh thần đối với con người và xã hội. Song, cả về lý luận mới về văn hóa, thực tiễn đất nước 40 năm qua và thế giới hiện đại đã gợi mở một nhận thức mới.